Hoefbevangenheid in de winter: Waarom kou zo gevaarlijk is voor eerder beschadigde hoeven

eine Gruppe von Wildpferden steht in Schnee & Nebel

© Adobe Stock / parkerspics

Dit artikel is vertaald met behulp van AI.

Waarom het vooral paarden met een voorgeschiedenis van bevangenheid treft – en wat er gebeurt in de hoef en bloedvaten

 

Het belangrijkste in het kort

  • Steeds weer ontwikkelen paarden tijdens of kort na een plotselinge koudegolf hoefbevangenheid – zonder voerovergang, vaak van de ene op de andere dag, en bijna altijd bij dieren met eerdere hoefbevangenheid in de voorgeschiedenis.
  • Kou verandert de doorbloeding van de hoef meetbaar en zorgt voor vernauwing van de bloedvaten; een permanent verhoogde insulinespiegel heeft hetzelfde effect.
  • Bij een paard met een reeds beschadigde lamellenophanging is de reserve klein – een extra koudeprikkel kan voldoende zijn om een tot dan toe stabiel systeem te laten ontsporen.
  • Dit is niet in tegenspraak met gerichte hoefkoeling bij acute bevangenheid: therapeutische koeling is iets heel anders dan een plotselinge, aanhoudende temperatuurdaling.
  • Chronische, niet-herkende hoefbevangenheid komt veel vaker voor dan gedacht – veel „plotselinge“ gevallen van winterbevangenheid zijn in werkelijkheid het zichtbaar worden van een hoef die al veel langer beschadigd was.

Een patroon dat elke praktijkbeoefenaar kent

Er is een vorm van hoefbevangenheid die niet te verklaren is door voeding. Typisch getroffen zijn geen “onbeschreven bladen”, maar paarden met een bekende voorgeschiedenis van bevangenheid, kandidaten die al lange tijd gevoelig lopen of paarden met oude, chronische schade aan het hoefbeenophangapparaat. Aan het rantsoen is niets veranderd, er was geen toegang tot ongewoon voer, geen ontsnapping naar de naastgelegen weide, geen herkenbare oorzaak of recente aanleiding die in verband gebracht wordt met hoefbevangenheid zoals hoge fructaangehaltes, suikerrijk voer of iets dergelijks. Vervolgens daalt de buitentemperatuur binnen korte tijd sterk – en de volgende ochtend staat het paard stram of vertoont het een duidelijk beeld van hoefbevangenheid.

Dit wordt vaak toegeschreven aan de bevroren grond; die zou immers hard zijn en daardoor een mechanische overbelastingsbevangenheid hebben veroorzaakt. Deze verklaring sluit echter slecht aan bij de realiteit: bij bittere kou bewegen de meeste paarden juist minder, en overbelasting door meer beweging verklaart nauwelijks een proces dat van de ene op de andere nacht en vaak aan alle vier de hoeven tegelijk optreedt. Kijkt men beter, dan ligt de oorzaak niet in de harde grond, maar in de bloedvaten van de hoef.

Wat kou doet met de doorbloeding van de hoef

Dat kou de doorbloeding van de hoef verandert, is geen speculatie, maar wetenschappelijk gemeten. Als de hoef van een gezond paard 30 minuten lang wordt afgekoeld tot vier graden, daalt de doorbloeding van het hoefweefsel naar ongeveer 80 procent van de uitgangswaarde; opwarming stimuleert de doorbloeding daarentegen juist. Kou knijpt de bloedtoevoer in het hoefgebied dus actief af.

Sterker nog: de bloedvaten worden onder invloed van kou ook gevoeliger voor signalen die voor vaatvernauwing zorgen. In experimenten met geïsoleerde hoefvenen waren de vernauwingsreacties bij koudere temperaturen sterker dan bij warmere. Kou verlaagt dus niet alleen passief de temperatuur in de hoef, het maakt de vaten ook responsiever voor vernauwing. Deze vernauwing van bloedvaten wordt vasoconstrictie genoemd. Bij een hoef met voldoende reserve is dit een normale, onschadelijke reactie op kou om warmteverlies van het lichaam te minimaliseren. Hetzelfde gebeurt bij koude temperaturen in onze huid - daarom voelt deze dan koud aan. Bij een vooraf beschadigde hoef kan diezelfde vasoconstrictie de toch al krappe doorbloeding echter onder een kritieke grens drukken.

Wat een hoge insulinespiegel doet met de bloedvaten

Hier komt het verband met de stofwisseling om de hoek kijken. Een aanhoudend verhoogde insulinespiegel heeft op de bloedvaten in de hoef precies hetzelfde ongunstige effect. In geïsoleerd doorbloede paardenbenen leidde een insulinespiegel die gedurende circa tien uur kunstmatig hoog werd gehouden tot een duidelijke stijging van de vaatweerstand – de vaten vernauwden zich dus – en in de vaten van de hoeflederhuid werd aanzienlijk meer endotheline-1 aangetroffen, een van de sterkste lichaamseigen vasoconstrictoren.

Daarmee zijn er twee factoren die elkaar versterken: een verstoorde insulineregulatie, die de bloedvaten toch al aanzet tot vernauwing, en een plotselinge koudeprikkel die daar bovenop komt. Veel chronisch hoefbevangen paarden houden hun hoefdoorbloeding vermoedelijk nog maar met moeite in stand en balanceren voortdurend op het randje. Een abrupte temperatuurdaling kan dan de druppel zijn die de emmer doet overlopen. Deze combinatie is tot op heden niet experimenteel onderzocht – maar het is een aanzienlijk aannemelijkere werkhypothese dan „de grond was ineens hard, dus overbelasting“.

Waarom het de vooraf beschadigde paarden treft

Daarmee zijn we bij de eigenlijke vraag beland: waarom treft het bij kou bijna altijd dezelfde paarden? Het antwoord ligt in de staat van het hoefbeenophangapparaat nog voordat de winter überhaupt begint.

Je kunt dit zien als een drempelmodel. Een gezond paard heeft grote reserves: een koude nacht veroorzaakt een normale, ongevaarlijke vaatvernauwing. Een paard met oude lamellenschade start daarentegen al dicht bij zijn belastbaarheidsgrens. Bij zo'n paard treft dezelfde koudeprikkel geen gezond, maar een reeds aangedaan systeem – en het laatste zetje hoeft dan helemaal niet groot te zijn.

Hoe vaak dergelijke eerdere beschadigingen onopgemerkt blijven, blijkt uit een veelzeggend onderzoek: bij paarden op het moment van hun Cushing-diagnose meldden de eigenaren slechts in 37 procent van de gevallen een voorgeschiedenis van hoefbevangenheid – bij grondig klinisch en radiologisch onderzoek werden daarentegen bij 76 procent van de paarden aanwijzingen voor eerdere hoefbevangenheidsschade gevonden. En hoe hoger de insulinespiegel was, hoe uitgesprokener deze veranderingen waren. Chronische, sluimerende hoefbevangenheid wordt dus enorm onderschat. Vaak wordt het bewegingspatroon geweten aan artrose, een “dunne zool” of algemene gevoeligheid en “verholpen” met een speciaal beslag, terwijl het paard eigenlijk lijdt aan subklinische hoefbevangenheid. Dit verklaart waarom „plotselinge“ winterbevangenheid bij voorkeur paarden met een voorgeschiedenis treft – en waarom het bij sommige paarden schijnbaar uit het niets komt, simpelweg omdat de vroege waarschuwingssignalen verkeerd zijn geïnterpreteerd.

Bij hoefbevangenheid koelen of niet?

Nu zou men kunnen tegenwerpen: kou zou schadelijk zijn – maar doelgerichte hoefkoeling geldt toch juist als de effectiefste bescherming bij acute bevangenheid? Beide stellingen kloppen, en de schijnbare tegenstelling verdwijnt zodra we twee totaal verschillende situaties van elkaar scheiden.

Therapeutische koeling is een van de best bewezen maatregelen tegen acute lamellenschade. In experimenten ontwikkelden alle ongekoelde hoeven ernstige schade, terwijl de gekoelde hoeven grotendeels gespaard bleven – zelfs wanneer het koelen pas begon nadat het kreupel gaan al was ingezet. Daarbij wordt de hoef echter direct na het ontstaan van een bevangenheidsaanval doelgericht gedurende meerdere uren continu op een zeer lage temperatuur gehouden. Dit brengt de stofwisseling en ontstekingsprocessen in het weefsel gericht omlaag, waardoor de weefselafbraak wordt afgeremd.

Een winterse temperatuurval bij een reeds ernstig beschadigd hoefbeenophangapparaat is iets heel anders. Dit verandert vooral de vaatregulatie en belemmert daarmee de constante herstel- en regelmechanismen van de verstoorde lamellenophanging. De ervaring leert dat paarden die bij koudegolven reageren met bevangenheidsaanvallen er veel baat bij hebben als hun benen tijdens dergelijke weerfasen warm worden gehouden, bijvoorbeeld met warmende stalbeschermers zoals Back on Track of Ceratex. Voor alle andere gevallen blijft gelden: koel bij het optreden van hoefbevangenheid direct en continu gedurende de eerste 48 uur.

De winter verlaagt de drempel nog verder

Bovenop de kou komen in de winter meestal nog diverse kleine factoren die op zichzelf onschuldig zijn, maar samen de drempel voor een bevangenheidsaanval verder verlagen. Veel paarden bewegen bij koud weer minder, komen aan in gewicht en krijgen een nieuwe, mogelijk suikerrijkere partij hooi. Gewichtstoename in de voorafgaande drie maanden behoort tot de bewezen risicofactoren voor hoefbevangenheid, en beweging verbetert de insulineregulatie aantoonbaar – sterker dan een dieet alleen.

Daarnaast is er stress: gesloten weides, kleinere winterpaddocks, integratie van nieuwe paarden met weinig uitwijkmogelijkheden en meer concurrentie bij de hooiruiven zijn reële stressfactoren. Dat stress de insulinewaarde kan laten stijgen is bewezen – een transport van slechts anderhalf uur deed bij ogenschijnlijk gezonde paarden de insulinewaarde al boven de diagnostische grenswaarde stijgen. Wat bij een gezond paard de diagnose vertroebelt, kan bij een paard dat al op het randje balanceert net de druppel zijn.

Nog even over Cushing, dat in het najaar vaak ter sprake komt: het stuurhormoon ACTH stijgt bij alle paarden in de nazomer en herfst seizoensgebonden – dit is een normaal jaarritme, gereguleerd door de daglengte, en niet automatisch een teken van ziekte. Deze fysiologische herfstpiek moet men zuiver onderscheiden van een daadwerkelijke Cushing-aandoening en van pseudo-Cushing, en deze op hun beurt weer van een verstoorde insulineregulatie. Alles op één hoop gooien alleen omdat de ACTH-waarde verhoogd is, leidt geregeld tot verkeerde conclusies. En vergeet niet: ook pijn zorgt voor een verhoogde ACTH-waarde. Wie dus midden in een hoefbevangenheidsaanval een ACTH-meting laat doen, hoeft niet verbaasd te zijn als de waarde aanzienlijk verhoogd is - dat heeft niets met Cushing te maken, maar met pijnstress.

Wat dit betekent voor de praktijk

Het belangrijkste voorop: met het einde van het weideseizoen is het risico op hoefbevangenheid niet voorbij; het verandert alleen van gedaante. Wees bijzonder alert bij paarden die al eens bevangen zijn geweest, gevoelig lopen of opvallende hoefringen en oude veranderingen vertonen – juist wanneer er een koudegolf op komst is.

Wanneer een paard aantoonbaar en herhaaldelijk direct na een sterke temperatuurdaling gevoelig gaat lopen, moet dit serieus worden genomen en is het geen toeval. Zulke paarden hebben er baat bij om bij plotselinge kou extra goed in de gaten te worden gehouden en beschermd te worden tegen het abrupt afkoelen van de hoeven. En omdat chronische schade zo vaak onopgemerkt blijft, loont het bij ieder verdacht paard om nauwkeurig te kijken naar de lamellenophanging en naar de insulineregulatie – ook bij slanke, verder onopvallende dieren.

De cruciale vraag bij winterbevangenheid luidt daarom zelden: „Wat heeft het paard gisteren gegeten?“, maar: „Welke schade was al veel langer aanwezig – en welke extra prikkel heeft dit systeem nu over de grens geduwd?“ Wie de vraag op die manier stelt, begrijpt ook waarom het telkens weer dezelfde paarden zijn.


Bronnen

  1. Pollard, D., et al. “Incidence and clinical signs of owner-reported equine laminitis in a cohort of horses and ponies in Great Britain.” Equine Veterinary Journal 51.5 (2019): 587-594. https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/evj.13059

  2. Wylie, C. E., et al. “Risk factors for equine laminitis: a case-control study conducted in veterinary-registered horses and ponies in Great Britain between 2009 and 2011.” The Veterinary Journal 198.1 (2013): 57-69. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1090023313004036

  3. Tadros, E. M., et al. “Association between hyperinsulinaemia and laminitis severity at the time of pituitary pars intermedia dysfunction diagnosis.” Equine Veterinary Journal 51.1 (2019): 52-56. https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/evj.12963

  4. Gauff, F., Patan-Zugaj, B., and Licka, T. F. “Hyperinsulinaemia increases vascular resistance and endothelin-1 expression in the equine digit.” Equine Veterinary Journal 45.5 (2013): 613-618. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4018505/

  5. Zerpa, H., et al. “Cooling augments vasoconstriction mediated by 5-HT1 and alpha2-adrenoceptors in the isolated equine digital vein: involvement of Rho kinase.” European Journal of Pharmacology 569.1-3 (2007): 212-221. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0014299907005389

  6. Worster, A. A., et al. “Effects of external thermal manipulation on laminar temperature and perfusion scintigraphy of the equine digit.” New Zealand Veterinary Journal 48.4 (2000): 111-116. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00480169.2000.36175

  7. Stokes, S. M., et al. “Continuous digital hypothermia prevents lamellar failure in the euglycaemic hyperinsulinaemic clamp model of equine laminitis.” Equine Veterinary Journal 51.5 (2019): 658-664. https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/evj.13072

  8. van Eps, A. W., et al. “Continuous digital hypothermia initiated after the onset of lameness prevents lamellar failure in the oligofructose laminitis model.” Equine Veterinary Journal 46.5 (2014): 625-630. https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/evj.12180

  9. Place, N. J., et al. “Seasonal variation in serum concentrations of selected metabolic hormones in horses.” Journal of Veterinary Internal Medicine 24.3 (2010): 650-654. https://academic.oup.com/jvim/article/24/3/650/8447203

  10. Copas, V. E. N., and Durham, A. E. “Circannual variation in plasma adrenocorticotropic hormone concentrations in the UK in normal horses and ponies, and those with pituitary pars intermedia dysfunction.” Equine Veterinary Journal 44.4 (2012): 440-443. https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2042-3306.2011.00444.x

  11. Pinn-Woodcock, T. L., et al. “Seasonal elevation in equine adrenocorticotropic hormone occurs throughout the contiguous United States and is influenced by latitude and age.” Journal of the American Veterinary Medical Association 263.8 (2025): 1380-1389. https://avmajournals.avma.org/view/journals/javma/263/11/javma.25.04.0223.xml

  12. Jacquay, E. T., Harris, P. A., and Adams, A. A. “The impact of short-term transportation stress on insulin and oral sugar responses in insulin dysregulated and non-insulin dysregulated horses.” Equine Veterinary Journal 57.4 (2025): 745-755. https://beva.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/evj.14403

  13. Bamford, N. J., et al. “Influence of dietary restriction and low-intensity exercise on weight loss and insulin sensitivity in obese equids.” Journal of Veterinary Internal Medicine 33.1 (2019): 280-286. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6335535/

 

Toelichting bij onze inhoud. De inhoud van Sanoanimal (artikelen, podcasts, video’s, webinars enz.) is deels gebaseerd op wetenschappelijke studies en deels op meer dan 20 jaar praktijkervaring binnen het therapeutennetwerk van Sanoanimal. Voor veel verbanden, methoden en voedingspraktijken bij paarden zijn er geen of nog geen onafhankelijke wetenschappelijke studies; de betreffende uitspraken berusten op ervaringskennis. Ons doel is om de huidige wetenschappelijke kennis te combineren met de praktijkervaring van ons netwerk. Onze inhoud bevat geen beloften van genezing of werkzaamheid en vervangt geen onderzoek, diagnose of behandeling door een dierenarts of een opgeleide therapeut. Pas niets hiervan toe zonder deskundige begeleiding. Meer informatie: Redactionele uitgangspunten en uitsluiting van aansprakelijkheid

Team Sanoanimal

Team Sanoanimal

Wij zijn een ervaren team van therapeuten, gespecialiseerd in voederadviezen en geïntegreerde diertherapieën voor paarden. Met uitgebreide ervaring in de behandeling van stofwisselingsproblemen vertrouwen we op diervriendelijke voedering en natuurgeneeskunde om de gezondheid van uw paard te verbeteren. Profiteer van onze kennis voor het welzijn van uw paard.

Meer artikelen in deze categorie

Weergave
Zoekresultaten worden verzameld...